5 februari: Scheepvaart langs de Romeinse Rijn; een lezing door Diana de Wild

Op dinsdag 5 februari 2019 organiseert de Historische Vereniging een lezing door Diana de Wild over de scheepvaart langs de Romeinse Rijn.

In 1974 kwam er voor het eerst een Romeins schip aan het licht in Zwammerdam. Sindsdien zijn er meer dan tien schepen gevonden, behalve bij Zwammerdam ook bij Woerden en De Meern (Vinexlocatie Vleuten/De Meern ten westen van Utrecht). Het zijn verschillende soorten schepen: van boomstamkano’s tot lange platbodems. De schepen zijn in de oudheid gezonken en op de bodem van een rivierbedding terechtgekomen. Toen de rivier zijn loop verlegde, bleven de schepen in de vochtige grond achter, zodat het hout goed bewaard bleef. Een aantal schepen is met opzet afgezonken om als oeverversterking te dienen (de vrachtschepen van Zwammerdam), anderen zijn per ongeluk op de bodem van de rivier terechtgekomen.

Het schip van de Meern is in 1997 ontdekt en in 2003 gelicht en vervolgens op een dieplader met speciaal transport naar het RCE (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed) in Lelystad gebracht. Daar is het geconserveerd. In maart 2015 is het teruggebracht naar Utrecht. De Meern 1 was bijna 25 meter lang en 2, 7 meter breed. Op het schip was de kajuit met het bed van de schipper nog aanwezig. Het schip is niet met opzet afgezonken, maar heeft een ongeluk gehad. Kostbaar gereedschap, zoals een zaag en een blokschaaf, was in de kajuit achtergebleven. De vondsten van het schip zullen ook in het museum te zien zijn. Met behulp van dendrochronologie was het mogelijk om het hout van het schip te dateren in 148 n.Chr. plus of min 6 jaar. Deze lezing gaat in op de achtergrond van de Romeinse schepen in Nederland: wat was hun functie? Waar zijn ze gemaakt?

Diana de Wild kreeg al als kind interesse in oudheid. Na het gymnasium ging ze archeologie studeren aan de universiteit in Leiden alwaar ze in 1994 afstudeerde als klassiek archeoloog met specialisme Griekenland. Tevens volgde ze ook diverse studies over Egyptische archeologie. Sinds 1990 geeft ze cursussen en lezingen aan volksuniversiteiten over onderwerpen uit de oudheid. En sinds 2007 combineert ze lesgeven binnen het onderwijs met onderzoek en lezingen over archeologie

De locatie voor deze lezing is nog niet bekend, deze zal later worden gecommuniceerd. .

Aanvang lezing: 20:00. Zaal open: 19:30 uur. Kosten €5,- per persoon. Leden HV €2,50 korting

Graag vooraf opgeven activiteiten@histvervdmh.nl

 

 

 

14 november: De Limes in het Leidsche Rijn gebied; update van de laatste vondsten en bevindingen

Gemeente-archeoloog Erik Graafstal zal 14 november een lezing geven voor de AWN; de vereniging voor vrijwilligers in de archeologie.

Erik Graafstal
Erik Graafstal

Vanaf ongeveer 50 na Chr. liep de noordgrens van het Romeinse Rijk langs de toenmalige Rijn. De zogenaamde Romeinse Limes (grens pad) liep van Katwijk via Utrecht naar het Duitse Xanten. Langs deze grensweg stonden verdedigingswerken zoals forten en wachttorens. In Leidsche Rijn werden in 1997 in de wijk Veldhuizen de eerste resten van deze Limes ontdekt. Dit was het begin van veel interessante archeologische ontdekkingen in dit gebied.

De stadsarcheoloog van Utrecht, Erik Graafstal vertelt deze avond over de laatste archeologische ontdekkingen en bevindingen wat betreft de Limes in het Leidsche Rijn gebied. De Romeinse Limes is het grootste archeologische monument van Nederland en hopelijk wordt zij in 2021 UNESCO Werelderfgoed.

Locatie: Kapittelzaal van de Pieterskerk in Utrecht (Pieterskerkhof 5; 3512 JR Utrecht).
Aanvang 20:00 uur. Entree: € 3,- voor niet-leden / gratis voor leden van de AWN.

13 en 14 oktober: Nationale Archeologiedagen

Zaterdag 13 en zondag 14 oktober staat Museum Hoge Woerd in het teken van de Nationale Archeologiedagen.

Nationale archeologiedagenZa 13 oktober van 13.00u – 17.00u

Trek je laarzen aan en graaf mee naar nieuwe schatten, doe mee met een leuke kinderactiviteit van Prae, kom naar de Romeinse beautysalon,  wandel door het Romeinse kampement bij de wachttoren, luister naar de lezing van stadsarcheoloog Erik Graafstal over de opgraving onder het castellum, ga mee met een rondleiding, maak een archeologisch sieraad of bekijk het archeologische werk in de ArcheoHotspot.
Zo 14 oktober van 13.00u – 17.00u
Bekijk de familievoorstelling over de Bataafse Opstand van theater Stuiter, luister naar de talkshow georganiseerd door 20 jaar Leidsche Rijn i.s.m. de Historische Vereniging of volg een workshop metaaldetectie. Graaf in de graafbakken naar echte schatten en wandel door het Romeinse kampement bij de wachttoren. Ga mee met een rondleiding, maak een archeologisch sieraad of bekijk het archeologische werk in de ArcheoHotspot.

Publieksdagen opgravingen Haarzicht van 19 t/m 27 mei

In de komende periode  wordt gestart met de bouw van het plan Haarzicht. Deze nieuwbouwlocatie is gelegen langs de Thematerweg, achter de Schoolstraat/ Multatulistraat in Vleuten. Een nieuwe woonwijk voor ca. 500 woningen wordt ontwikkeld door Grondbank Haarzicht. Voorafgaand aan de start van de bouw wordt archeologisch onderzoek uitgevoerd door de Archeologische Dienst Utrecht onder leiding van Erik Graafstal. Lees hier een update van Erik Graafstal.

De Grondbank Haarzicht vindt het belangrijk dat er gebouwd wordt met besef en respect voor de historie en de geschiedenis van het gebied. Zij willen de huidige en nieuwe bewoners  hierbij betrekken. In het landschapsontwerp zullen herkenningen opgenomen worden zodat ook de toekomstige bewoners blijvend herinnerd worden aan de rijke historie.

In de wijk komt een nieuwe vestiging van de Vleutense Kees Valkensteinschool. De leerlingen van de school zullen betrokken worden bij de opgravingen door middel van een speciaal ontwikkeld educatietraject. In het ontwerp van de school zal ook gekeken worden hoe archeologische vondsten blijvend zichtbaar kunnen worden gemaakt.

Daarnaast kan ook het publiek kennisnemen van de opgravingen bij open kijkdagen.

De activiteiten zullen worden begeleid door o.a. medewerkers van de Historische Vereniging en archeologen van de gemeente Utrecht.

Voor meer informatie over het hele project kunt u kijken op: www.haarzichtvleuten.nl

  • 19 mei: Openstelling voor publiek (12.00 – 16.00 uur); informatie en rondleidingen om 13.00 en 14.30 uur
  • 21 mei: Openstelling voor publiek (12.00 – 16.00 uur); informatie en rondleidingen om 13.00 en 14.30 uur
  • 22 tm 25 mei: Educatieproject Kees Valkensteinschool en BSO
  • 27 mei: groot publieksprogramma, waaronder rondleidingen om 13.00 en 15.00 uur, kinderactiviteiten, etc. (12.00 – 17.00)

Toegang bij alle activiteiten is gratis.

Voor de routebeschrijving klikt u hier.

Vorderingen opgravingen Haarzicht

Inmiddels zit het eerste deel van de opgravingen in Haarzicht erop. Verspreid over de zuidwesthoek zijn daarbij bewoningssporen gedocumenteerd uit de Midden- en Late IJzertijd, de Romeinse tijd en de Vroege Middeleeuwen. Alles bij elkaar gaat het om ruim 1000 jaar bewoning, ruwweg tussen 500 v. Chr. en 750 na Chr. Tussen de bewoningsfasen tekenen zich wel onderbrekingen af, onder andere als gevolg van rivieractiviteit. In de IJzertijd heeft namelijk een riviertak van de Rijn door het gebied gestroomd. Vooral in de eindfase, toen de rivier wat rustiger werd, boden de oeverwallen goede mogelijkheden voor bewoning en akkerbouw.

uitgegraven paalkuilen van enkele opslagschuurtjes voor oogstproducten ('spiekers') van rond het begin van de jaartelling
uitgegraven paalkuilen van enkele opslagschuurtjes voor oogstproducten (‘spiekers’) van rond het begin van de jaartelling
 
Een bijzondere ontdekking vormt een reeks potten die rond die tijd in de rivieroever zijn begraven. Heel opvallend zijn ook twee koeienhoorns die naast elkaar in dezelfde zone zijn gevonden. Samen met andere bijzondere deposities, zoals archeologen dat noemen, o.a. van botten en een stapel keien, wijst dit in de richting van offers. Dit soort rituele praktijken is voor de Midden- en Late IJzertijd van een paar andere plaatsen in Nederland bekend, o.a. bij Houten.
 
Over een paar weken gaat het archeologisch onderzoek verder, precies op de plek van de toekomstige Kees Valkensteinschool. Hier worden, naast oudere sporen, vooral ook resten uit de periode 500-750 na Chr. verwacht. Tussen 19 en 27 mei zullen op de schoollocatie allerlei activiteiten en rondleidingen voor de toekomstige scholieren en het algemene publiek worden georganiseerd.
Erik Graafstal
(archeoloog gemeente Utrecht)
Opgraving Haarzicht
Opgraving Haarzicht
Wilt u ook de opgravingen bewonderen kom dan naar de open dagen op 19, 21 en 27 mei van 12:00 tot 17:00 uur. Voor de routebeschrijving klikt u hier.
Voor meer informatie over Haarzicht, kijk o.a. dit interview met Erik Graafstal.

Publieksdagen opgravingen Haarzicht 19 tm 27 mei.

Het gebied ten noordwesten van Vleuten kent een lang en rijk, zij het wat verborgen verleden. Het gaat hier om een relatief oud deel van de stroomgordel van de Rijn, dat later niet meer door verleggingen van de rivier is ‘omgewerkt’. Ook is in het gebied tussen Vleuten en Haarzuilens maar weinig aangetast door het afgraven (‘afvletten’) van kleigrond ten behoeve van de dankpan- en baksteenindustrie, die in de vroeg-moderne tijd vooral rond Maarssen en Woerden floreerde. De hoge verwachtingen werden bevestigd door een archeologische kartering in de jaren 1994-1995, grotendeels uitgevoerd door vrijwilligers, o.a. van de Historische Vereniging. Vooral de percelen rond het Haarpad en de Joostenlaan zijn toen uitgekamd. Dit resulteerde in enkele tientallen nieuwe vindplaatsen met name uit de Late IJzertijd, Romeinse tijd en Vroege Middeleeuwen.

© Landschap Erfgoed Utrecht. Een impressie van het onderzoek door middel van proefsleuven door RAAP in 2008. Op de achtergrond het Bosje van Goes.
© Landschap Erfgoed Utrecht. Een impressie van het onderzoek door middel van proefsleuven door RAAP in 2008. Op de achtergrond het Bosje van Goes.

Het gebied van de toekomstige bouwlocatie Haarzicht bleef toen grotendeels buiten beeld, ook omdat deze voornamelijk bestond uit grasland, waar oppervlaktekartering uiteraard veel beperkingen kent. Daarom gaf de ontwikkelaar, Grondbank Haarzicht, in 2007 opdracht tot een verkennend booronderzoek uitgevoerd door archeologisch adviesbureau RAAP. Het jaar erop werden over de aangeboorde vindplaatsen proefsleuven aangelegd, om nader te onderzoeken wat de omvang, aard, ouderdom en kwaliteit van de bewoningsresten was. Het bleek te gaan nederzettingen uit de IJzertijd (800 vC – begin van de jaartelling) en de Romeinse tijd, vermoedelijk bestaande uit één of twee boerderijen, die op steeds wisselende plaatsen in het landschap werden herbouwd. Ook in de Vroege Middeleeuwen (c. 500-800) bleek er in Haarzicht te zijn gewoond. Het lijkt erop dat de bewoning in alle fasen gelegen was aan restgeulen van oude takken van de Rijn. Zo blijkt de ‘Sloot van Themaat’, die schuin door het gebied loopt, een overblijfsel te zijn van een crevasse- of overloopgeul die aan het begin van de Vroege Middeleeuwen is ontstaan.

 

© afd. Erfgoed gemeente Utrecht. Luchtfoto van de huidige situatie van Haarzicht vanuit het zuidoosten.
© afd. Erfgoed gemeente Utrecht. Luchtfoto van de huidige situatie van Haarzicht vanuit het zuidoosten. Niets verraadt dat een groot deel van het terrein op de voorgrond bezaaid is met archeologische resten. De schuine sloot wat meer op de achtergrond, die langs het Bosje van Goes loopt is de Sloot van Themaat, waaronder een oude rivierbedding schuilgaat.

De ontwikkelaar van het gebied, de Grondbank Haarzicht, heeft zich ingespannen om zoveel mogelijk van de archeologische resten onaangeroerd in de bodem te bewaren voor toekomstige generaties van onderzoekers. Voor een deel is dat gebeurd door de uit te geven kavels op te hogen zodat de woningen zonder schade aan het bodemarchief kunnen worden gebouwd. Voor een deel ook zijn de resten ingepast in een wijkpark dat opgehangen is aan de Sloot van Themaat en waarin de oude rivierloop herkenbaar zal terugkeren in de parkaanleg. De delen die niet konden worden ingepast, vooral de toekomstige straten met riool- en andere nutsleidingen, zullen in de komende maanden worden onderzocht door de afdeling Erfgoed van de gemeente Utrecht. Naar verwachting zullen hierbij sporen uit alle fasen van de ruim 1000-jarige bewoning van dit gebied worden aangetroffen.

 

De eerste resultaten van het onderzoek zullen worden gepresenteerd tijdens de educatie en de publieksdagen 19 t/m 27 mei. Meer hierover in de nieuwsbrief en het tijdschrift van de Historische Vereniging.

Erik Graafstal

Archeologisch onderzoek Erfgoed aan de Rijksstraatweg

Geen urnen maar muizenpotten.

Werkzaamheden opgraving
Werkzaamheden opgraving

Van 25 september tot 17 oktober 2017 heeft Erfgoed van de gemeente Utrecht langs de Rijksstraatweg archeologisch onderzoek uitgevoerd. Op het perceel, gelegen tussen huisnummer 17 en 18 en vlakbij de Metaal Kathedraal, is de bouw van een gemaal gepland. Omdat de bodem door de bouw van het ondergrondse gemaal en de aanleg van een brede waterpartij verstoord zal worden, is het bodemarchief door archeologen in kaart gebracht. Dat op deze plek archeologische sporen te verwachten waren, bleek al in 2010, toen door de gemeente Utrecht een vooronderzoek is uitgevoerd. Daaruit bleek dat er op het perceel bewoning is geweest vanaf de late middeleeuwen, dus ergens tussen 1000 en 1500 na Christus. Daarnaast werden ook twee crematiegraven uit de Romeinse tijd aangetroffen, die gedateerd konden worden in de tweede eeuw na Chr. Een van deze graven was compleet en bestond uit crematieresten en bijgaven, zoals een bronzen munt en een kruikje. Het andere graf was door later graafwerk helaas verstoord. Vol verwachting begon het team archeologen aan de opgraving. Zouden er nog meer graven te vinden zijn?

Romeins grafveld
Geheel tegen de verwachtingen in, werd helaas geen spoor teruggevonden van het Romeinse grafveld. Aangezien er in 2010 toch onmiskenbaar een crematiegraf is aangetroffen, moet hier in het verleden iets bijzonders zijn gebeurd. Uit andere onderzoeken in het Nederlandse rivierengebied is namelijk bekend dat grafvelden uit deze periode vaak uit veel meer graven bestaan dan de twee uit Rijnvliet. Als het ontbreken van meer graven te maken heeft met het feit dat de middeleeuwse bewoning nagenoeg direct op het Romeinse grafveld plaatsvond, dan is het wel opvallend dat er vrijwel geen losse Romeinse vondsten zijn gedaan die uit de graven afkomstig zouden kunnen zijn. Maar waarom zijn hier dan slechts twee mensen begraven toen?

Muizenpot
Muizenpot

Middeleeuwse bewoning
Van latere bewoners zijn gelukkig wel veel duidelijke sporen teruggevonden. In de middeleeuwen lag binnen het onderzochte gebied waarschijnlijk het achtererf van een boerderij. Van dit erf zijn verschillende greppels en kuilen aangetroffen. De greppels dienden om het erf droog te houden, maar ook als erfafscheiding. In een deel van het onderzoeksgebied zijn sporen gevonden die er op wijzen dat er landbouwgewassen, zoals graan waren opgeslagen. Naast paalkuilen van hooibergen zijn er maar liefst vijf zogenaamde muizenpotten gevonden.

Die potten werden in de buurt van opgeslagen gewassen in de grond gegraven. Door de muizen op te jagen, vielen ze in de pot met water waarin ze vervolgens verdronken. Dat dit soort muizenvallen goed hebben gewerkt, blijkt wel als de inhoud ervan wordt gezeefd en er de skeletten van soms wel tientallen muizen worden gevonden.
De meeste greppels bleven in gebruik tot in de nieuwe tijd. Van de bewoning uit deze periode zijn niet alleen greppels maar ook een aantal

Waterput
Waterput

bakstenen funderingen en een opmerkelijke waterput gevonden, waarvan de kern bestond uit gestapelde bakstenen. Wat deze put bijzonder maakte, is dat op het diepste deel rond de stenen een opvallend grote ton was aangebracht van maar liefst 1,60 meter in diameter en 1,42 meter hoog .

Tijdens de bouw van de waterput moet de ton als eerste zijn ingegraven, om zo een gat open te houden voor het stapelen van de bakstenen. Deze constructiewijze werd vaker toegepast, maar niet vaak met zo’n grote ton!

Het onderzoek gaat nu binnen verder. Aan de hand van de informatie uit het veld en de vondsten die zijn verzameld, kan weer een verhaal van een klein stukje Leidsche Rijn worden geschreven. Dit verhaal zal verschijnen als basisrapportage van Erfgoed van de gemeente Utrecht.

Om meer te lezen over muizenpotten zie: Kamp, J.S., van der, ‘Utrechtse muizenissen. Ongediertebestrijding op het middeleeuwse boerenerf in Leidsche Rijn’, Westerheem 5, Oktober 2010, pag. 229-242.

© Herre Wynia

Opgraving vroegmiddeleeuws grafveld Veldhoven

opgravingen-grafveld
opgravingen-grafveld

Deze week kregen wij bericht van de AWN dat sinds deze week in Veldhoven een klein Merovingisch familiegrafveld wordt opgegraven uit de periode 675-725. Voor meer informatie over de opgraving kunt u de website van de gemeente Veldhoven raadplegen: https://www.veldhoven.nl/opgravingen-grafveld

Op de locatie van de opgraving is een bewakingscamera en een webcam geïnstalleerd. Via de website kunt u ook online meekijken.

ArcheoHotspot, nieuw in Museum Hoge Woerd, zoekt vrijwilligers

Museum Hoge Woerd krijgt het ArcheoHotspot. De ArcheoHotspot zoekt nog enthousiaste vrijwilligers die het bestaande team willen versterken.

De ArcheoHotspot is een vrije toegankelijke ruimte voor publiek waar professionals en amateurarcheologen samen aan het werk zijn. Ervaring of kennis is niet nodig, wel voorliefde voor archeologie of geschiedenis. Samen met de aanwezige archeoloog/expert gaat de vrijwillig archeoloog in gesprek met bezoekers, helpt mee met activiteiten en ondersteunt bij bij het lopende onderzoek rondom archeologische vondsten.

Als vrijwilliger ben je minimaal twee dagdelen per maand beschikbaar. Heb je altijd al amateurarcheoloog willen worden en wil je helpen om de ArcheoHotspot tot een succes te maken? Bekijk de vacature en meld je aan bij Alexander van de Bunt (adviseur Archeologie) via 030-221.9727 of a.vandebunt@landschaperfgoedutrecht.nl Geef je op voor 17 maart i.v.m. de verplichte introductiebijeenkomst op 21 en/of 23 maart. Klik voor meer informatie op deze link naar de website van Landschap Erfgoed Utrecht.